Het higgsboson is er en de volle dondermaan viert mee.

Op het ogenblik dat wetenschappers euforisch doen over de (hoogstwaarschijnlijke) ontdekking van het higgsboson, het God-deeltje, blijft onze aardwachter onverstoord rondjes draaien rond onze aardbol.
Deze avond kan je ze net na zonsondergang (21.53u.) om 22.13u. in het zuid-oosten vol zien opkomen.
Ze beschrijft een lage boog (maximaal 19°) over het firmament. Dezelfde boog die de winterzon binnen een vijftal maanden aan de hemel zal beschrijven.
Ze reist mee met het sterrenbeeld Boogschutter (Saggitarius) om dan om 6.21u. in het westen weer onder de horizon te verdwijnen.

Je ziet dat deze volle maan heel de nacht door te bekijken valt. Dit is met een volle maan steeds het geval.
En nog iets wetenswaardig maar zeer logisch: een volle maan gaat onder in het westen als de zon opkomt in het oosten. Bij volle maan staan de zon en de maan immers tegenover elkaar en aan weerszijden van een aardse waarnemer:

Zoals elke volle maan heeft ook deze maan een traditionele naam: men noemt ze dikwijls de hooimaan omdat juli, volgens de alwetende Druivelaar, ook de hooimaand wordt genoemd.
Maar ze krijgt ook soms de naam dondermaan mee, omwille van de frequente onweders in deze tijd van het jaar.
Kijk dus eens omhoog vanavond. Als ‘t niet dondert!

Vliegt hij naar de maan?

Een paar weken geleden had ik het hier over een supermaan: een volle maan die in haar rondjes rond de aarde een zeer dichte afstand heeft bereikt. Ze kan daardoor wat groter lijken, maar dat is maar een illusie. De schijnbare grootte waaronder we de maan zien wordt immers bepaald door de omgevingsfactoren.
En dat wordt schitterend weergegeven in onderstaand YouTube-filmpje van de Japanse filmenthousiast Nyanta8355.
Je moet wat geduld hebben, want het beste komt op het einde als er in de verte een jet voorbijvliegt.
Dit fantastisch beeld produceert in onze hersenen een immense maan, want de grootte van zo’n luchtreus kennen we.

Kijk naar de supermaan

Het is weer volle maan.
Eigenlijk pas morgenvroeg om 5:35u. Dan staat ze in haar volle glorie in het zuidwesten te blinken. Maar zelfs bij helder weer moet je al geluk hebben om ze te kunnen zien, want ze staat dan nauwelijks 3,5° boven de horizon.
Je kan dus beter vanavond kijken rond 22u. in het zuidoosten en 14° boven de einder.
Ze is dan wel niet 100% vol, maar 99% is toch ook niet mis.

En waarom is deze volle zo het bekijken waard?
Omdat het om een supermaan gaat: de grootste maan van 2012 !
Dit is een gevolg van het gegeven dat de maan dezer dagen in haar dichtste stand (perigeum) bij de aarde staat:

En die dichtste stand van 5 en 6 mei is fameus kort.
Hij benadert al dicht de allerkortste afstand over de periode van 1750 tot 2125.
Die bedraagt volgens de berekeningen van onze beroemde Vlaamse wiskundige-astronoom Jean Meeus, 356.375km. We zijn vandaag en morgen dus maar een astronomische boogscheut van een 500-tal meter van dat dichtheidsrecord verwijderd.

Doordat de maan dicht(st) bij de aarde staat, ziet ze er ook een beetje groter uit: 7%.
Maar dat zal met het blote oog nauwelijks opvallen.
Daarenboven is de ervaring van de grootte van de maan afhankelijk van de omstandigheden waarin we ze bekijken: dicht bij de horizon (en dat zal zo zijn!) in de omgeving van gebouwen enz. ziet ze er altijd groter uit. Over die fameuze maanillusie heb ik het hier ook al eens gehad.

Die superdichte stand heeft ook een grotere helderheid tot gevolg: deze volle maan stuurt 16% meer licht uit dan gemiddeld.
Dit is gemakkelijk te berekenen omdat de schijnbare helderheid omgekeerd evenredig is met het kwadraat van de afstand tot de aarde.
Gemiddeld is die afstand 384.400 km. Vannacht is dat 356.955 km. De verhouding tussen beide afstanden is dus 1,0769. De helderheidstoename is dus (1,0769)² = 1,1597.
En dus  (1,1597 – 1,0000) x 100 = 16% afgerond.

Dicht(st) en helderder: we zouden dus meer details op het maanoppervlak kunnen zien als we onze Luna met de verrekijker begluren vannacht.
Maar daarvoor moeten de weergoden ons gunstig gestemd zijn. En dat is andere koek…

De evolutie van de maan

Astronomen zijn het er in grote meerderheid over eens: onze maan ontstond zowat 4,5 miljard jaar geleden uit een inslag van de planeet Theia op onze aarde.
Dit kolossale gebeuren zie je hier in gif-animatie voorgesteld:

Uiteraard was het maanoppervlak in aanvang niet wat het nu is.
Ten gevolge van het ontbreken van een dampkring (de zwaartekracht van de maan is te klein om gassen vast te houden) werd de maan het slachtoffer van een lawine van inslagen van meteorieten en asteroïden. En in het begin was er ook een deel eigen vulkanisme.

Hoe de evolutie in zijn werk ging kunnen we bekijken in een schitterend filmpje dat geproduceerd werd door het NASA Goddard Space Flight Center.
Daarbij is gebruik gemaakt van de massa aan studiemateriaal die in de voorbije decennia door NASA werd verzameld via maanlandingen en maansatellieten zoals de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO).
Het is trouwens om de 1.000ste dag dat de LRO in een baan rond de maan draait te vieren dat het filmpje gepubliceerd werd.

Je zal zien dat het eerste grote treffen 4,3 miljard jaar geleden aan de zuidpool van de maan plaats vond.
De enorme Aitken-inslagkrater (13km diep en 2500km diameter!) was het gevolg.
Een aanhoudend bombardement volgde.
De recentste grote inslag gebeurde ongeveer een miljard jaar geleden.

Bekijk onderstaand filmpje in HD en fullscreen.
Het is die 3 minuten van jullie (kostbare) tijd ruim waard.

De geschiedenis van de maan, samengevat in 3 minuten.

Het geheim van het manneke in de maan

Onze maan is toch wel een bijzonder ruimteding.
De tijd die ze nodig heeft om rond haar eigen as te draaien is precies gelijk aan de tijd die ze nodig heeft om rond de aarde te draaien.
Die synchrone draaiingen zijn een gevolg van de zwaartekrachtwerking tussen de aarde en de maan. Astronomen en natuurkundigen spreken van een “tidal lock”.

Maar die synchrone draaiing heeft een merkwaardig gevolg: we zien steeds dezelfde kant van de maan!
Haar achterkant laat ze nooit zien. Het is te zeggen: niet van op aarde.
Satellieten hebben intussen het maanlandschap, zowel aan “de voorkant” als aan “de achterkant” grondig bestudeerd.
En daaruit blijkt dat de achterkant opvallend pokdaliger en bergachtiger is dan de voorkant.
De voorkant is gekenmerkt door een aantal uitgestrekte vlakten van donker basalt, de zogenaamde mare”s (“maanzeeën”).
En de positie van die donkere vlekken is zodanig dat ze (als je veel verbeelding hebt…) de indruk van een gezicht wekken: het mannetje in de maan!

Maar toch is hier iets eigenaardigs aan de hand: waarom is het precies de kant met de grote vlakten die steeds naar de aarde gericht blijft en niet de bergachtige kant?
Is dit toeval?
Wordt de bergachtige achterkant met zijn grotere massa-ophoping niet meer aangetrokken door de aardse zwaartekracht? Moest die achterkant dus niet de voorkant worden?
Op al die “prangende” vragen heeft een studie van een aantal wetenschappers van de Hebrew University van Jeruzalem en het Amerikaanse Caltech een antwoord gevonden.
Je kan een samenvatting van hun artikel dat een paar dagen geleden in Icarus verscheen, lezen op een pagina van de Caltech site.
Maar ik probeer de uitleg hier samen te vatten.

De maan is geen mooie homogene bol. De maan vertoont een uitstulping.
Na het ontstaan van de maan draaide ze sneller rond haar as dan nu. Een paar miljard jaren geleden waren dus alle kanten van de maan op aarde zichtbaar.
Maar bij elke rotatie oefende de zwaartekracht van de aarde een remmende werking uit. Vooral de massa van de uitstulping was een belangrijke remmende factor. De afremming duurde tot de “tidal lock” optrad en de rotatiesnelheid van de maan om haar eigen as gelijk werd aan de omloopsnelheid rond de aarde.
De onderzoekers maakten een computersimulatie van die vertraging van de maanrotatie.
En uit die simulatie bleek dat de snelheid waarmee de rotatie afnam de beslissende rol heeft gespeeld in het bepalen van welke kant van de maan we blijven zien na de tidal lock.
Als de rotatie snel afnam, was de kans op beide kanten fifty-fifty.
Maar als de maanrotatie langzaam afnam, werd de kans dat de vlakkere kant naar de aarde gericht bleef twee keer zo groot als de kans dat de “kraterige” kant de voorkant werd.

We hebben het dus aan de trage afname van de draaisnelheid te danken dat we het mannetje in de maan kunnen bewonderen.
Zoals mijn moederke altijd zei: “Haast en spoed is zelden goed”.
Dat geldt dus ook voor de maanromantiek…

Mini-maan

Misschien herinneren jullie zich nog het gedoe over de supermaan van 19 maart laatstleden. De volle maan stond toen in een kort perigeum (= kortste afstand tot de aarde) op 356.577 km van de aarde. Maar de afstand van een perigeum bedraagt minimaal 356.000 km en maximaal 370.000 km, wat neerkomt op een variatie van hooguit 4%.
Ik liet hier op 17 maart dan ook weten dat die supermaan niet zo bijzonder super was en zeker niet allerlei onheil zou veroorzaken zoals astrologen en andere waarzeggers toen verkondigden.

Vandaag 12 oktober is het weer volle maan.
En dit keer staat de maan in een apogeum (= langste afstand tot de aarde)
Ze staat dan op 406.433,67 km van de aarde.
Als je weet dat het grootst mogelijke apogeum 407.000 km bedraagt, dat is het er vandaag wel heel kort bij.
De volle maan van 12 oktober 2011 is dus een mini-maan. Het is in elk geval de kleinste volle maan van 2011. Maar weerom: met het blote oog zal er, net zoals bij de maartse supermaan, geen objectief verschil in grootte merkbaar zijn.

En als je vanavond de verre volle maan bewondert in het oosten, dan kan je links 4° onder de maan, ook de heldere planeet Jupiter zien. Ook Uranus staat er maar die is veel minder gemakkelijk te herkennen.

En mocht jullie interesse gewekt zijn voor wat zich aan het firmament openbaart: zaterdag 15 oktober is er weer de jaarlijkse Nacht van de Duisternis.
De lichtvervuiling zou dan normaal miniem moeten zijn en bijgevolg is er geen beter moment om de avondlijke hemel te bewonderen.

Ook in uw buurt zal er wel een volkssterrenwacht zijn waar men bij die gelegenheid een interessant sterren-kijk-gebeuren organiseert.
Hieronder vind je de adressen en links naar de sites waar je het programma kan vinden.
Geniet er van (als het weer meewil…)


Volkssterrenwacht Mira
Abdijstraat 22
B-1850 Grimbergen
02/269.12.80
www.mira.be

Volkssterrenwacht Beisbroek
Zeeweg 96
B-8200 Brugge
050/39.05.66
www.beisbroek.be

Cosmodroom (vroeger Europlanetarium) Genk
Planetariumweg 19
B-3600 Genk
089/30.79.90
www.europlanetarium.com

Volkssterrenwacht Urania
Mattheessensstraat 60
B-2540 Hove
03/455.24.93
www.urania.be

Volkssterrenwacht Armand Pien
Rozier 44
B-9000 Gent
09/264.36.74
www.rug-a-pien.be

Volkssterrenwacht Astrolab Iris
Verbrandemolenstraat 5
B-8902 Zillebeke
057/20.03.87
www.astrolab.be

Een niet zo supere “supermaan”

Overmorgen, 19 maart, is het weer eens volle maan.
Maar dit keer is het volgens sommigen geen gewone volle maan.
Neen, dit keer gaat het, zeggen ze, om een “supermaan”.

Wat is er nu zo super aan die maan van overmorgen?
Niet veel eigenlijk.
De baan van de maan rond onze aarde is geen cirkel, maar een ellips.
Dit heeft als gevolg dat de afstand aarde-maan varieert.
Tussen ongeveer 406.000 km en ongeveer 360.000 km
Welnu de volle maan van zaterdag valt samen met een kortste afstand (ongeveer 360.000 km dus) tot onze aarde.
Sommigen spreken daarom van een supermaan, omdat ze dichter staat en er dus een beetje groter zal uitzien:

Maar voor astrologen is dit verschijnsel voldoende om er allerlei onzalige berichten rond te fabriceren.
En wat dacht je?
De tragische aardbeving in Japan is volgens de sterrenwichelaars een gevolg van de komende “supermaan”!
Wel heel raar!
Iedereen weet toch dat de omlooptijd van de maan rond de aarde ongeveer 28 dagen bedraagt (27,3 dagen precies).
En dus op 11 maart, de dag van de aardbeving, zat de maan dichter bij haar verste afstand (apogeum) tot de aarde dan tot haar dichtste punt (perigeum) van zaterdag!

Eerder een geval van superstitie dus, dan van een supermaan. 
Haal dus je schouders maar op voor die onheilsprofeten en geniet zaterdagavond van onze Luna in volle glorie.

De grootste volle maan van 2010: kijken!

Met een beetje geluk wat de bewolking betreft, kon je gisterenavond de grootste volle maan van 2010 bekijken.
Maar ook vanavond is dit nog wel het geval. De 1% die er intussen af is, maakt weinig verschil uit.



Na de blauwe maan van oudejaarsavond, is dit de eerste volle maan van 2010.
Waarom deze volle maan groter is dan sommige anderen, wordt wellicht duidelijk als je onderstaande figuur bekijkt.
De maanbaan is zoals je ziet geen cirkel maar een ellips. In die ellipsvormige baan komt de maan dus eens per maand in een verste punt (apogeum) t.o.v. de aarde en eens per maand in een dichtste punt (perigeum).
In een perigeum is de afstand tussen de aarde en de maan het kleinst en dus ziet de maan er groter uit.
Maar om een volle maan te hebben moet de zon aan de andere kant van de aarde staan (zie tekening).
Maan en zon moeten in oppositie zijn voor een volle maan.
En voor een grootste volle maan, moet de maan zich dan nog in het perigeum bevinden ook.
Aan beide voorwaarden tegelijk is maar één à twee keer per jaar voldaan.
Gisteren (en vandaag ook nog grotendeels) was zo’n moment.
 
Het verschil in grootte tussen een volle maan in het perigeum en een volle maan in het apogeum is in volgend beeld duidelijk gemaakt.


Bij de grote volle maan van januari doet zich nog iets bijzonders voor.
In deze dagen staat ook Mars, net zoals de maan in oppositie t.o.v. de zon. Het is dus ook volle Mars. Maan en Mars zijn dus beiden in dezelfde omgeving aan de hemel te zien.
Spijtig genoeg bevindt Mars zich dan niet in zijn dichtste punt t.o.v de aarde. Er zal dus niet veel van Mars te zien zijn.
Om u een idee te geven van de kleinheid van de volle rode planeet t.o.v. de grote volle maan, zie je hieronder een foto genomen door Steve Greaves op 29 januari en gepubliceerd op Flickr. Mars is het kleine witte stipje boven de pijl...

 
Je zal dus chance moeten  hebben.
En zie je Mars niet, troost u dan: de grote volle maan alleen is ook al de moeite waard.
Maar ook dan mogen de (sneeuw)wolken geen spelbreker zijn…

Een spectaculaire ringvormige verduistering

Gisteren vond er één van de spectaculairste ringvormige zonsverduisteringen van de laatste tijden plaats.
In Europa was er niets van te zien. Om ze te kunnen waarnemen moest je in centraal Afrika zijn, in Indië of in China.

Een ringvormige verduistering is waarneembaar als zon, maan en aarde op één lijn liggen en men zich op aarde bevindt in het bijschaduwgebied waar de slagschaduw van de maan het aardoppervlak niet raakt. Het gebied van het kleine rode driehoekje op het beeld hieronder:


Hoe en waar die ringvormige eclips over de aarde trok is in onderstaande animatie goed te zien.
De grijze vlek die je over de aardbol ziet bewegen is het bijschaduwgebied van de tekening hierboven. In dat gebied is een gedeeltelijke zonsverduistering waar te nemen.
Het rode vlekje is het gedeelte van de bijschaduw waar de gedeeltelijke verduistering ringvormig is. Ook op de tekening hierboven is dit gebied rood aangeduid.
Dat gebied wordt de antumbra genoemd.
Je merkt dat dit rode vlekje snel over Afrika beweegt en dan boven de Indische oceaan vertraagt om nadien weer sneller door Zuid-Azië en China te trekken.
In het gebied waar de antumbra het traagst beweegt is de ringvormige verduistering uiteraard het langst te zien: 11 min 08 s in dit geval in de buurt van de Maladiven.


Wil je een animatie zien van die verduistering op de Maladiven, dan moet je hier even klikken.

Maar wil je die eclips eens veel rustiger en op een interactieve wijze bestuderen, dan kan je op de fantastische site HeyWhatsThat terecht. Maar dan moet je wel zorgen dat je de Google Earth Plugin voor je browser geïnstalleerd hebt.
 
HeyWhatsThat heeft twee Google kaarten naast elkaar geplakt.
Op de linkse Google Earth-kaart is de baan van de eclips te zien. De rechtse toont de zon en de maan in een Google Sky-kaart.
Onderaan de kaarten is een tijdsbalk geplaatst waarlangs je een pijltje kan verschuiven. Je krijgt onmiddellijk op beide kaarten te zien waar de eclips zich bevindt (linkse kaart) en hoe ze er uit ziet (rechtse kaart).
Maar je kan ook gewoon in de linkse kaart ergens langs de eclipsbaan of er buiten klikken en zien wat het effect is op de positie van aarde en maan t.o.v. elkaar.
Zeer knap werk.
En wat een luxe voor leraren die met dergelijk materiaal zo’n merkwaardig natuurfenomeen mogen uitleggen!

Blauwe maan

Gisteren was het volle maan.
Niets bijzonders zal je zeggen, dat gebeurt alle maanden. Juist. Maar deze maand zal uitzonderlijk twee volle manen kennen.
Op 16 december is het nieuwe maan en op 31 december laat onze aardwachter haar zichtbaar oppervlak voor de tweede keer in december in volle glorie zien.
Twee volle manen in één maand is een zeldzaamheid die maar om de twee à drie jaar voorkomt.


Men spreekt dan van een “blauwe maan”.
Alhoewel die benaming pas dateert van 1946 en een gevolg is van een verkeerde interpretatie van oude almanakken.
Een correcte interpretatie definieert een blauwe maan als de derde volle maan in een seizoen waarin er vier volle manen zijn.
Maar tegenwoordig behoudt men toch de benaming blauwe maan voor een tweede volle maan in eenzelfde maand.

Waarom zo’n blauwe maan voorkomt heeft te maken met de omlooptijd van de maan om de aarde.
Die bedraagt 29,53 dagen, zodat de maan elk jaar ongeveer 11 dagen voorloopt op het maandritme van de aarde.
Immers: 29,53 dagen  x 12 = 354,36 dagen.
En dus: 365 – 354,36 = 10,64 dagen verschil.
Dat verschil stapelt zich op, zodat er gemiddeld om de
29,54 :10,64 = 2,77 jaar eens 13 volle manen in eenzelfde jaar voorkomen en er dus een maand met twee volle manen is.

Een blauwe maan is dus een redelijk zeldzaam verschijnsel.
Vooral in Amerika is “blue moon” dan ook ook synoniem voor “weinig voorkomend”. Iets wat maar “once in a blue moon” voorvalt.
Maar “Blue Moon” is ook de titel van één van de grootste evergreens uit de popmuziek.
Sinds het lied in 1934 door Richard Rodgers en Lorenz Hart werd gecomponeerd, is het door talloze, vooral Amerikaanse, zangers en zangeressen vertolkt in allerlei ritmes en bewerkingen: Louis Armstrong, Tony Bennett, Bob Dylan, Frank Sinatra, The Supremes…
Maar ook van onze Helmut Lotti kan je het horen op zijn in 2006 opgenomen CD “The Crooners”.
Het verhaal in dit lied sluit helemaal aan bij de betekenis van de titel. Het gaat over het vinden van de ware liefde. En volgens het lied is dat een zeldzame gelukstreffer, zodat dat dit enkel “once in a blue moon” kan gebeuren. Maar “blue” krijgt in het lied ook de betekenis mee van melancholie. Een stemming die bij de zanger(es) overheerst tot hij/zij de ware liefde gevonden heeft.

Ik laat het op jullie los gezongen door Ella Fitzgerald .
Met haar mooie stem kan ze als geen ander met dit lied de juiste blues-snaar beroeren.
Luister daar maar eens naar.
Nu of vanavond, maar zeker ook op 31 december.
Oudjaar in het schijnsel van de blauwe maan.
Dat kan je nooit vergeten.

 

Een schitterend beeld

Een van mijn favoriete blogs is Bad Astronomy.
De auteur, Phil Plait, is een astronoom die misvattingen over astronomie wil rechtzetten.
 Maar soms gaan zijn berichten ook over waarnemingen en sterrenkundige studies.
Recent werd er aandacht geschonken aan een foto die in 2003 werd genomen door de Mars Global Surveyor, een satelliet die van 1997 tot 2006 de rode planeet observeerde.
Die satelliet onderzocht niet alleen Mars, maar hij nam ook schitterende foto’s van andere planeten in ons zonnestelsel.

Vergeet ook Galileo niet dit jaar

2009 is niet alleen het Darwinjaar.
Ook een andere kolos van de wetenschappen wordt dit jaar herdacht: Galileo Galilei.

In 1609, 400 jaar geleden gebruikte Galilei als eerste een zelfgemaakte eenvoudige telescoop om de sterrenhemel rond onze aarde te observeren.



De resultaten van die nieuwe manier om buiten onze aarde te kijken waren spectaculair.
In de tijdspanne van een paar maanden ontdekte Galilei dat Jupiter 4 manen had, dat Venus fasen vertoonde vergelijkbaar met die van onze maan en dat er op de zon, zonnevlekken voorkwamen.
Deze waarnemingen konden niet verklaard worden met het model van Aristoteles dat uitging van een onveranderlijke kosmos waarin de aarde centraal stond.
Galilei’s waarnemingen pasten wel perfect in het wereldbeeld met de zon als centrum dat door Copernicus werd naar voor geschoven. Galilei’s waarnemingen hadden er een experimenteel bewijs voor geleverd.
Maar in 1610 durven verkondigen dat de aarde het centrum van het heelal niet was, was letterlijk vloeken in de Kerk.
Galilei nam in 1633 onder druk van het Vaticaan afstand van de Copernicaanse visie. Maar toch werd hij tot aan zijn dood in 1642 onder huisarrest geplaatst.
Pas in 1992 bood paus Johannes Paulus II zijn excuses aan voor de onaanvaardbare behandeling die Galilei had ondergaan.

Beter laat dan nooit natuurlijk, maar toch wel heel laat….

Mis de Perseïden niet

Het weer zover.
Het jaarlijks weerkerend augustus-verschijnsel van de “vallende sterren”.
Natuurlijk gaat het niet echt om vallende sterren.
Het gaat om meteoren. Geen grote kolossen, maar millimeter kleine brokjes materiaal die rond onze zon bewegen als een soort sleep van de komeet waarvan ze afgesmolten zijn.
In dit geval gaat het om de sleep van de komeet Swift-Tuttle.

Die komeet draait in een vaste baan rond onze zon. Met een omlooptijd van 130 jaar.
In 1992 was hij zelf nog eens te zien.
Maar ondertussen krioelt het op zijn baan van massa’s smeltmateriaal.
En jaarlijks in augustus, als de aarde de baan van Swift-Tutle kruist, is het kermis.
De brokstukjes die in onze dampkring komen verhitten en veroorzaken gloeiende gasstrepen die als een vallende sterren die hemel sieren.
Vanaf vanavond rond 22u. tot morgennacht om 01u. heb je de meeste kans om het schouwspel mee te maken. Uiteraard moet je bij donker kijken en proberen te veel licht in de omgeving van je waarnemingsplaats te vermijden. Dat is al niet eenvoudig.
En het weer moet meewillen.
Maar ook onze maan, een "lamp" die we zomaar niet kunnen doven, kan wat spelbreker zijn: ze gaat immers naar haar laatste kwartier en geeft dus nog vrij veel licht.
Aangezien je de vallende meteoren in alle richtingen aan de hemel kan zien, kijk je best van de maan weg.
Maar nog beter kan je eens nagaan of een volkssterrenwacht in je buurt geen activiteit rond de Perseïdenzwerm organiseert.
Mira te Grimbergen, Urania te Hove en het Europlanetarium te Genk zorgen in elk geval voor een aangepast programma. Denk eraan dat je voor die programma’s soms op voorhand moet inschrijven (in Genk b.v.). Controleer dat even op de sites van die sterrenwachten als je het gebeuren daar wil meemaken.

Maar waarom noemt men die vallende sterren in augustus nu precies de Perseïden?
Dit heeft te maken met het feit dat in deze periode van het jaar het sterrenbeeld Perseus aan de noordelijke hemel te zien is.

Bron: Kennislink

De meteorenregen geeft de indruk vanuit een punt in Perseus, de zogenaamde radiant, in alle richtingen weg te schieten.
Vandaar de naam.

Zorg dus dat je er bij bent en doe een pogingske om dat boeiend natuurverschijnsel eens te bewonderen.
En je wordt er dubbel en dik voor beloond.
Want je kent dat nog wel: “doe een stille wens als jij een ster ziet vallen...”
Zaterdag is er een super-pot in de Lotto!

Kepler is er weer

Ik heb in maart en april meerdere blogberichtjes gewijd aan Kepler.
Niet aan de astronoom die ons met zijn fameuze wetten inzicht gegeven heeft in de bewegingen van de planeten.
Wel aan het spectaculaire NASA-project dat de naam van de Duitse sterrenkundige meekreeg.
Met dat project gaat NASA op zoek gaat naar aardachtige planeten rond sterren.
Ze doen met de Kepler-satelliet waarnemingen in een vierkant gebied van onze Melkweg dat, gezien vanuit de positie van de satelliet, iets meer dan 100 graden breed is. Dat gebied ligt tussen de sterrenbeelden Zwaan (Cygnus) en Lier (Lyra).


Hieronder zie je dat gebied van de sterrenhemel wat meer in detail.
De blauwe diagonale band is onze Melkweg, die dwars door het sterrenbeeld Cygnus (Zwaan) heen loopt.

Ik ga hier het hele Kepler-opzet niet opnieuw uit de doeken doen.
Zoek daarvoor maar eens in mijn blog met “Zoeken in mijn blog”.
Dat Google-zoekmachientje vind je ergens aan de rechtse kant van deze pagina.

Voor wat volgt is het belangrijkste dat je weet dat men geschikte planeten probeert te vinden door het detecteren van het voorbijtrekken van zo’n planeet vóór zijn ster .
Dat voorbijtrekken noemt men “een transitie”.
Bij zo’n transitie wordt het licht van de ster een minuscuul klein beetje gedempt.
Ik geef een voorbeeld van hoe klein die demping wel is.
Als b.v. de planeet Jupiter voor onze zon passeert, wordt het zonlicht met 1% gedempt.
Van waar komt die 1%?
De straal van Jupiter is afgerond 70.000 km.
De straal van de zon is afgerond 700.000 km. Dus 10 maal meer.
Je zal nog wel weten dat de oppervlakte van een cirkel = π.r²
Een kleine rekensom leert ons dan dat de oppervlakte van de zonneschijf 100 (=10²) maal groter is dan de oppervlakte van Jupiter. Jupiter bedekt dus 1/100 of 1% van de oppervlakte van de zon. De sterkte van het zonlicht zal dan met 1% dalen. Simpel niet?

Het zijn dus dergelijke kleine dipjes die men wil meten.
Maar hou er dan toch rekening mee dat het hier niet om waarnemingen binnen ons eigen zonnestelsel gaat. Ze gaan hier dipjes meten op circa 1000 lichtjaren van de aarde af!
Maar voor de super-gevoelige fotometers en de elektronica aan boord van de Kepler-satelliet is dat waarneembaar.
Dat hoopt men toch.

En die hoop is niet ijdel gebleken.
Een paar dagen geleden (6 augustus) liet NASA weten dat Kepler, in een testfase, een transitie heeft kunnen meten.
Het gaat over de passage van de planeet HAT-P-7b.
Die planeet draait rond een ster die bekend staat als HAT-P-7.
Rare namen zijn dat misschien, maar er zit een betekenis achter.
HAT staat voor “Hungarian-made Automated Telescope” omwille van de Hongaarse wetenschappers die aan de basis lagen van het netwerk van optische telescopen dat planeten rond andere sterren waarneemt.
P-7b is een code die de volgorde van ontdekking van de planeet door dat netwerk aangeeft.
HAT-P-7b is de 7de planeet in de rij van de 13 tot nu toe waargenomen planeten.
HAT-P-7 zelf is de ster waarrond HAT-P-7b draait.
Voor astronomen is HAT-P-7 dus een bekende ster die zich op ongeveer 320 parsec van de aarde bevindt.
De parsec is een astronomische lengtemaat. Iets voor enorm grote afstanden dus. 1 parsec komt overeen met 3,26 lichtjaar.
HAT-P-7 bevindt zich dus op ongeveer 1043 lichtjaar. Dit is de “normale afstand” voor Keplers waarnemingsgebied.

En dit zag Kepler gebeuren, toen hij HAT-P-7 en HAT-P-7b gedurende 10 dagen observeerde:

De onderste curve is een uitvergroting van de bovenste.
Links zie je zeer duidelijk de “grote” dip in lichtsterkte van de ster HAT-P-7 als de planeet voorbijkomt.
De diepte van die dip heeft natuurlijk te maken met de oppervlakte van de planeetschijf t.o.v. de oppervlakte van de HAT-P-7. Denk aan ons voorbeeld met Jupiter hierboven.
Maar wat is dat raar klein dipje rechts dan, dat pas bij de uitvergroting goed duidelijk wordt?
Dat dipje doet zich voor als de planeet achter de ster verdwijnt!
Elke planeet weerkaatst immers een deel licht van zijn ster. Zo zien we b.v. Venus aan de hemel staan omdat Venus het zonlicht weerkaatst, alhoewel Venus zelf geen licht uitstraalt.
Idem met onze maan (misschien is die intussen al als planeet erkend?). Naargelang van de positie van de maan t.o.v. de zon en de aarde, weerkaatst ze meer of minder zonlicht: nieuwe maan, eerste kwartier, laatste kwartier, volle maan.
Ook zo voor HAT-P-7b. Zolang die nog niet achter zijn ster zit, weerkaatst hij ook een deel van het sterlicht. Maar van zodra hij achter de ster verdwijnt, valt het weerkaatste licht weg en dus… klein dipje.
Is dat niet mooi?
Nog mooier is dat NASA daar een prachtige animatie van gemaakt heeft, zodat je zowel de grote dip links als zijn klein broertje rechts nog beter kan begrijpen.



Kepler is er dus klaar voor.
Het is nu nog wachten of uit de waargenomen transities ook een planeet zal te voorschijn komen die aardachtige karakteristieken heeft.
De satelliet krijgt daar nog minimum 3 jaar zoektijd voor.
En moest dat ooit een positief resultaat opleveren, dan zijn we vertrokken: “Beam us up Scotty!”

Maakt Pluto een comeback?

Wellicht herinneren jullie het zich nog wel.
Drie jaar geleden besliste de International Astronomical Union(IAU) op haar algemene vergadering in Praag, dat Pluto, de sukkelaar, niet meer thuis hoorde in het rijtje van de volwaardige planeten in ons zonnestelsel.

De negen planeten van onze kinderjaren werden er plots acht.
Gedaan dus met mijn truukje dat ik al jaren hanteerde om de volgorde waarin ze rond onze zon cirkelen te te kunnen onthouden.
In Engels weliswaar, maar ik was het zo gewoon: My Very Educated Mother Just Showed me Nine Planets: Mercurius, Venus, Earth – Aarde, Jupiter, Saturnus, Neptunus,…Pluto.
Pluto werd gedegradeerd tot de categorie van tweedehandse dwergplaneten. Omdat hij op zijn verre baan rond de zon, niet alle objecten die ook op die baan rondtollen, had kunnen opslokken. Echte planeten moeten dat kunnen volgens de IUA.

Maar die stelling van het IAU viel niet onverdeeld in goede aarde.
Er waren nogal wat astronomen die dit een ondemocratische beslissing vonden, omdat ze genomen was door slechts 4% van de 10.000 leden van de IUA. En ook de gouverneur van de Amerikaanse staat Illionois protesteerde heftig. Want Clyde Tombaugh, die in 1930 als amateur-astronoom Pluto ontdekt had, was een inwoner van die staat.

En de beroering blijft aanhouden.
Volgende week komt in Rio de Janeiro de algemene vergadering van de IAU voor het eerst sedert de Pluto-beslissing, opnieuw samen.
Het al dan niet planeet zijn van Pluto staat wel niet op de agenda, maar er wordt verwacht dat de affaire toch ter sprake zal gebracht worden.
Vooral een groep astronomen rond Mark Sykes van het Planetary Science Institute in Tucson, Arizona heeft een hele reeks argumenten klaar om de definitie van een planeet te herzien.
Die groep dringt op een verandering van de definitie aan, in het kader van de vaststellingen die ruimtesondes, op weg naar Pluto en Ceres (nu geklasseerd als asteroïde), de komende jaren ongetwijfeld zullen doen.
Naar Pluto heeft de NASA de New Horizons mission onderweg.
En naar Ceres “vliegt” de Dawn-missie.
Beiden moeten in 2015 hun doel bereiken. De verwachtingen zijn hoog gespannen.
De Sykes-groep is ervan overtuigd dat er, zowel op Pluto als op Ceres, o.a. geologische activiteit zal kunnen vastgesteld worden.
En dat is toch meer dan wat van een dwergplaneet of een asteroïde kan gezegd worden.

De groep rond Sykes wil de definitie van een planeet wel zeer ruim houden: noem een planeet elk object dat groot genoeg is om, door werking van zijn eigen zwaartekracht, een ronde vorm aan te nemen.
Deze ruime omschrijving zou als gevolg hebben dat Pluto zeker een comeback mag doen.
En is onze mooie ronde maan, met zijn eigen zwaarteveld (weliswaar 6 keer minder sterk dan dat van onze aarde), dan ook een planeet?
Daar heeft Sykes geen probleem mee.
We weten dat er sterren zijn die rond andere sterren draaien. Dubbelsterren. Alcor en Mizar bijvoorbeeld, in het bekende sterrenbeeld Grote Beer.

Waarom zou dan de maan, als planeet, dan niet om de planeet aarde mogen draaien?

Enfin, als de IAU in Rio de Janeiro of later, de definitie van Sykes en co zou volgen, dan is Pluto wel in eer hersteld.
Maar “ My Very Educated Mother Just Showed me Nine Planets” is nog niet gered.
Ik zal er dan in elk geval een paar woorden moeten tussen foefelen.

Eclips 2009 was er – 2010 komt er aan

De langste eclips van de eeuw is achter de rug.
We konden er normaal gesproken bij geweest zijn in China.
Maar door omstandigheden is dit in het water gevallen.
Voor de Chinareizigers van het Genkse Europlanetarium is de zonsverduistering ook niet 100% vlekkeloos verlopen. Zware bewolking kwam roet in het eten gooien, maar gelukkig zijn een aantal van de belangrijke fases behoorlijk zichtbaar gebleven: het eerste contact, de totaliteit met de fonkelende diamant en de corona.


Zo’n natuurfenomeen laat nog altijd een diepe indruk na bij mensen die het echt mogen beleven.
Ook in de 21ste eeuw spelen angst en bijgeloof daarbij nog steeds een rol.

De BBC heeft op haar nieuwssite een mooi filmpje beschikbaar gesteld met de reactie van mensen uit het gebied waarin de verduistering zichtbaar was: India, Nepal, Burma, Bangladesh, Bhutan, China, Japan en de Stille Oceaan:



Voor de liefhebbers: de eerstvolgende totale eclips is te zien op
11 juli 2010. Maar dan moet je wel naar de Paaseilanden of Frans Polynesië.
Mooi reisje…

Moonlander 3D

Wat had je gedacht?
In deze week waarin de maan zo centraal stond, kon ik niet anders dan een spelleke kiezen waarin onze aardwachter in het brandpunt van de belangstelling staat.
Het spel van vandaag is een nieuwe 3D-versie van iets wat sommigen onder ons nog op hun oude Commodore 64, of Atari of Sinclair hebben gespeeld: Maanlander.
Het lijkt simpel, maar je moet net als Neil Armstrong 40 jaar geleden, stalen zenuwen hebben om veilig te kunnen landen.
De besturing ligt voor de hand: met de pijltjestoetsen beweeg je naar links, naar rechts, naar voor en naar achter.
Met de spatiebalk laat je de raketten draaien, zodat je zachtjes op de vlakke landingsplaatsen kan neerstrijken.
Laat maar eens zien dat Frank De Winne niet de enige kundige Vlaamse astronaut is.

Apollo 11: de verjaardag op het net

Wil je voor de gelegenheid een uitgebreide onlinegids van de belangrijkste Apollo 11 –sites?
Klik dan op het beeld hieronder en je bent uren zoet:

Voor de gelovers

Je weet het: voor bijna alles wat er op ons aardbolletje gebeurt, valt de mensheid direct uiteen in 3 categorieën: de gelovers, de niet-gelovers en de twijfelaars.
40 jaar geleden was dat ook al een beetje zo, maar toch minder dan nu. Toen waren er nog zekerheden en vertrouwensbronnen: de Kerk, de Paus, de Pastoor, de Dokter, de School, de Meester, de Professor, onze Pa.
40 jaar later blijft er van dat rijtje niet veel meer over. Onze Pa misschien, in mijn herinnering.

40 jaar geleden zorgde Eddy Merckx, 35 jaar na Silveer Maes, voor een Belgische overwinning in de Ronde van Frankrijk. En Neil Armstrong zette als eerste mens een voet op de maan.


Aan Merckx zullen er toen weinigen getwijfeld hebben. Een paar demente Van Looy-fans misschien.
Maar over de maanhistorie kwamen de niet-gelovers al vrij snel in het nieuws.
Met allerlei gemakkelijk te weerleggen argumenten: de schaduwen vielen verkeerd, de vlag rimpelde terwijl er op de maan geen wind is enz. Het was allemaal fake. Nagespeeld ergens in een studio en misschien zelf geregisseerd door Stanley Kubrick. "A Space Odyssee" numero twee dus.

Je hoort het: ik behoor tot het kamp van de gelovers.
En we hebben er de laatste dagen een belangrijk argument bijgekregen.
Je zal al wel gehoord hebben dat de Amerikanen weer maanplannen hebben. Ter voorbereiding cirkelt er sedert vorige maand een Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) rond de maan.
En eergisteren was het bingo. De LRO vloog over de Zee der Stilte (Tranquility Base), het landingsgebied van Apollo 11. En met zijn zeer-hoge-resolutie-camera’s fotografeerde hij prompt de maanlander die daar nog steeds stond te staan.


All images credit: NASA/Goddard Space Flight Center/Arizona State University

Voilà, nu hebben we ze. Daarmee is de kous af, ongelovige Thomassen. Ge ziet het nu zelf.
En ge moet hier niet beginnen zeveren over Photoshop hé, onnozelaars…

En morgen vertel ik mijn eigen 21 juli ‘69 verhaal.

Zijn dit vijgen na Pasen?

Eergisteren heb ik een discussie gehad over hoe men de datum van Pasen bepaalt.
Ik weet niet of ik gelijk heb, maar ik wil mijn uitleg hier even uit de doeken doen.
Mijn uitleg zou moeten gelden voor de vastlegging van de paasdatum in de westerse katholieke kerk. Dus niet voor de orthodoxe kerk.
Als ik ongelijk heb laat je me maar iets weten.

Belangrijk voor de berekening van die datum is de lente-equinox of het lentepunt.
Dit is één van de twee snijpunten van de zonnebaan of ecliptica met de hemelevenaar of hemelequator.
Op onderstaande figuur heb ik die snijpunten met een rood cirkeltje aangeduid.
Het lentepunt valt rond 20 maart. Het effectieve moment is het moment waarop dag en nacht even lang zijn. Dit jaar was dat op 20 maart om 12:44 u. Volgend jaar is het op 20 maart om 18:32 u.
Op internet zijn er meerdere sites waar je de equinoxmomenten kan terugvinden. De Stellafane site is er zo één.


Waarom het tijdstip van het lentepunt varieert heeft te maken met het feit dat de aardas zelf een zogenaamde precessiebeweging maakt. Wie ooit met een tol gespeeld heeft kent die beweging. Bij de aarde is die tolbeweging uiterst traag . Je ziet ze hieronder zeer veel versneld voorgesteld. In werkelijkheid doet de aardas er 26.000 jaar over om één toertje te maken.
Ik hoop dat je je kan voorstellen dat door die beweging het lentepunt langs de ecliptica verschuift.
In de huidige fase van de aardgeschiedenis verschuift het lentepunt westwaarts (zie pijltje op de figuur hierboven).

Op het concilie van Nicea (325) is afgesproken dat Pasen valt op de eerste zondag NA de eerste volle maan VOLGEND op het lentepunt.
Maar let op: de katholieke kerk neemt voor het lentepunt een vaste datum: 21 maart!
Dit wijkt dus af van het echte lentepunt.
Als daarenboven de eerste volle maan ook op 21 maart valt, wordt Pasen de zondag erna gevierd.
Daardoor kan Pasen vallen:

1. ten vroegste op 22 maart: als de eerste volle maan van de lente op 21 maart valt en 22 maart een zondag is
2. ten laatste op 25 april: als er op 20 maart volle maan is, is de eerst volle maan na het katholieke lentepunt van 21 maart op 18 april, want er zijn 29 dagen tussen 2 volle manen.
   Als die 18 april een zondag is, is Pasen een week later en dus op 25 april.

Om dus Pasen te kunnen bepalen moet je over een kalender van de maanfasen beschikken. Op internet zijn er talloze te vinden.
Op de site Hemel waarnemen bijvoorbeeld.

Volgend jaar valt de eerste volle maan na 21 maart op 30 maart.
Dit is een dinsdag, dus is het de zondag nadien Pasen: op 4 april.

Nog even geduld dus...